Wprowadzenie
Z dniem 13 grudnia 2025 r. weszła w życie ustawa z dnia 5 listopada 2025 r. o układach zbiorowych pracy i porozumieniach zbiorowych (Dz.U. z 2025 r. poz. 1661), podpisana przez Prezydenta RP Karola Nawrockiego 27 listopada 2025 r. i ogłoszona w Dzienniku Ustaw następnego dnia. Po kilku dekadach obowiązywania regulacji pomieszczonej w dziale XI Kodeksu pracy ustawodawca zdecydował się uregulować materię układów zbiorowych pracy w jednym, kompleksowym akcie prawnym.
Ustawa zastąpiła przepisy działu XI Kodeksu pracy oraz uchyliła rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 4 kwietnia 2001 r. dotyczące rejestracji układów zbiorowych pracy.
Geneza i cele regulacji
Bezpośrednim impulsem do przyjęcia ustawy była konieczność implementacji dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2041 z 19 października 2022 r. w sprawie adekwatnych wynagrodzeń minimalnych w Unii Europejskiej. Dyrektywa nakłada na państwa członkowskie, w których wskaźnik zasięgu rokowań zbiorowych jest niższy niż 80%, obowiązek ustanowienia w drodze ustawy ram sprzyjających rokowaniom zbiorowym.
Najważniejsze zmiany merytoryczne
Otwarty katalog spraw regulowanych w układzie
Jedną z istotnych nowości jest przyjęcie otwartego katalogu spraw, jakie mogą być regulowane układem zbiorowym pracy. W odróżnieniu od dotychczasowego, zamkniętego ujęcia kodeksowego, strony zyskały istotnie większą swobodę kształtowania treści układu. W praktyce oznacza to możliwość ujmowania w układach między innymi takich kwestii jak procedury antymobbingowe, polityka równości i różnorodności, a także zasady wykorzystywania nowych technologii i sztucznej inteligencji w środowisku pracy.
Niezmieniona pozostaje jednak fundamentalna zasada uprzywilejowania pracownika, postanowienia układu nie mogą być dla osób nim objętych mniej korzystne niż przepisy powszechnie obowiązującego prawa pracy.
Czas obowiązywania układu i obowiązek cyklicznych rokowań
Ustawa wprowadza elastyczność w zakresie czasu obowiązywania układów — mogą być one zawierane zarówno na czas określony, z możliwością przedłużenia, jak i na czas nieokreślony. Okres wypowiedzenia układu wynosi co do zasady 3 miesiące, chyba że strony postanowią inaczej.
Istotną nowością jest nałożenie na pracodawców obowiązku cyklicznych rokowań, którego celem jest zmuszenie stron do regularnej aktualizacji postanowień układu i dostosowywania ich do zmieniających się realiów rynku pracy.
Krajowa Ewidencja Układów Zbiorowych Pracy (KEUZP)
Istotną zmianą organizacyjno-proceduralną jest zastąpienie dotychczasowej, papierowej procedury rejestracji układów elektroniczną Krajową Ewidencją Układów Zbiorowych Pracy podlegającą ministrowi właściwemu do spraw pracy. Należy podkreślić, że KEUZP w pełni operacyjnym kształcie ma zostać utworzona najpóźniej do 13 grudnia 2027 r. W okresie przejściowym zgłoszeń dokonuje się drogą elektroniczną bezpośrednio do ministra właściwego do spraw pracy.
Co istotne, przy rejestracji minister nie dokonuje merytorycznej weryfikacji zgodności układu z prawem na etapie zgłoszenia — wystarczy uzyskanie potwierdzenia z systemu o przyjęciu danych. Ustawa wprowadza odrębny mechanizm sądowej kontroli zgodności układów z prawem.
Mediacja w procesie rokowań
W przypadku trudności w osiągnięciu porozumienia ustawa dopuszcza udział mediatora w procesie konsultacyjnym poprzedzającym zawarcie układu lub porozumienia. Rozwiązanie to ma sprzyjać kompromisowi i skracać czas trwania rokowań.
Odpowiedzialność karna i wykroczeniowa
Najbardziej rewolucyjną, a z punktu widzenia pracodawców najbardziej dolegliwą, nowością jest wprowadzenie sankcji karnych i wykroczeniowych za naruszenia przepisów ustawy.
Przepisy przejściowe
Ustawa nie unieważnia dotychczas obowiązujących układów — pozostają one w mocy na dotychczasowych zasadach. Do rokowań rozpoczętych i niezakończonych przed 13 grudnia 2025 r. stosuje się dotychczasowe przepisy działu XI Kodeksu pracy. Nowy reżim prawny obejmuje natomiast wszystkie układy zawierane od dnia wejścia ustawy w życie. Wyjątkiem co do daty wejścia w życie jest art. 41 pkt 2 ustawy (zmiana w Karcie Nauczyciela), który zaczął obowiązywać już 29 listopada 2025 r.
