W styczniu 2026 r. zakończył się proces legislacyjny nowelizacji, która ma uporządkować zasady kontroli zwolnień lekarskich oraz zasady orzekania o niezdolności do pracy. Ustawa z dnia 18 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw została podpisana przez Prezydenta RP i ogłoszona w Dzienniku Ustaw.
Celem zmian jest ujednolicenie i usprawnienie orzecznictwa ZUS, a także doprecyzowanie przepisów o zwolnieniach lekarskich, ograniczając dotychczasową uznaniowość. Powodem przeprowadzenia reform były również problemy kadrowe wśród lekarzy orzeczników, co znacznie wydłużało wypłatę świadczeń dla obywateli.
Na gruncie dotychczasowych przepisów ustawy zasiłkowej, utrata prawa do zasiłku następowała w razie wykonywania pracy zarobkowej lub wykorzystywania zwolnienia niezgodnie z celem, Przepisy jednak, nie precyzowały w sposób wystarczająco jasny, co dokładnie mieści się w tych pojęciach. W efekcie oceny w sprawach spornych bywały niejednolite, co prowadziło do częstych nadużyć interpretacyjnych. W tym kontekście najistotniejsza ze społecznego punktu widzenia zmiana, dotyczy nowego brzmienia art.17 ustawy zasiłkowej. Ustawa wskazuje, że pracą zarobkową jest każda czynność o charakterze zarobkowym niezależnie od podstawy prawnej, ale z wyłączeniem czynności incydentalnych wymaganych istotnymi okolicznościami; przy czym ustawodawca jednoznacznie zaznacza, że taką „istotną okolicznością” nie może być polecenie pracodawcy.
Równolegle „aktywność niezgodna z celem zwolnienia” została powiązana z działaniami, które utrudniają albo wydłużają proces leczenia lub rekonwalescencji, z jednoczesnym wskazaniem, że nie obejmuje to zwykłych czynności życia codziennego tj. wyjście po żywność czy wizyta u bliskiej osoby wymagającej pomocy. Oznacza to, że sama obecność ubezpieczonego poza domem czy wykonanie prostej czynności życiowej nie powinny przesądzać o naruszeniu celu zwolnienia.
Ustawa wprowadza także nowe zasady kontroli zwolnień lekarskich, które od tej pory mają być przeprowadzane w sposób adekwatny i proporcjonalny w z góry określonym terminie z poszanowaniem prywatności osoby kontrolowanej oraz jej domowników. Zakazane są działania, które mogłyby pogorszyć stan zdrowia kontrolowanego i wpłynąć na przebieg leczenia. Każda kontrola powinna zostać zakończona protokołem, do którego będzie można wnieść zarzuty.
Odmiennie niż dotychczas, oprócz lekarzy do wydawania orzeczeń ZUS uprawnieni będą fizjoterapeuci w sprawach rehabilitacji leczniczej w ramach prewencji rentowej oraz pielęgniarze i pielęgniarki w sprawach niezdolności do samodzielnej egzystencji. Warunkiem uzyskania uprawnień orzeczniczych jest posiadanie tytułu specjalisty oraz co najmniej pięcioletniego stażu pracy. Zmiana ta ma rozładować braki kadrowe i przyspieszyć wydawanie decyzji. Ponadto wprowadzono możliwość wystawienia zwolnienia od pracy tylko dla jednego tytułu zatrudnienia, jeżeli rodzaj pracy w drugim miejscu pozwala na jej wykonywanie mimo choroby.
Ustawa wprowadza digitalizację postępowań. ZUS będzie mógł doręczać wezwania na badania orzecznicze telefonicznie lub elektronicznie, a orzeczenia będą wydawane w postaci elektronicznej. Wprowadzono również zasadę jednoosobowego orzekania w obu instancjach, co ma znacząco skrócić czas oczekiwania na decyzję. Składy trzyosobowe będą wyjątkiem dla spraw skomplikowanych.
Ustawodawca przewidział zróżnicowane vacatio legis. Część przepisów zacznie obowiązywać już po 14 dniach od ogłoszenia ustawy, większość – po 3 miesiącach. Najbardziej kompleksowe zmiany, w tym nowe zasady orzekania oraz pełna elektronizacja, wejdą w życie 1 stycznia 2027 r..
