Nabycie nieruchomości inwestycyjnej, niezależnie od tego, czy mowa o gruncie pod zabudowę komercyjną, parku logistycznym, czy budynku biurowym, wiąże się ze znacznym zaangażowaniem kapitałowym oraz złożonym katalogiem ryzyk prawno-gospodarczych. Z tego względu, standardem rynkowym oraz podstawowym narzędziem ochrony kapitału stał się całościowy audyt przed transakcyjny, czyli badanie due diligence.
Pojęcie due diligence wywodzi się z prawa anglosaskiego i w tłumaczeniu dosłownym oznacza dochowanie należytej staranności. Choć pierwotnie mechanizm ten ukształtował się w obrocie korporacyjnym jako nieodłączny standard transakcji fuzji i przejęć (M&A), z czasem został z powodzeniem zaimplementowany do specyfiki ustrukturyzowanego rynku nieruchomości. W polskim porządku prawnym instytucja ta nie posiada odrębnej regulacji ustawowej, a jej stosowanie opiera się na zasadzie swobody umów oraz na ogólnym obowiązku zachowania należytej staranności. Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego (m.in. wyrok z dnia 29 października 2010 r., sygn. akt I CSK 595/09), badanie to cechuje się wysoce elastycznym zakresem, który zlecający dostosowuje do specyfiki konkretnego aktywa, dalece wykraczając poza tradycyjny audyt księgowy czy podatkowy.
W obrocie nieruchomościami due diligence to interdyscyplinarny proces analityczny badający stan prawny, faktyczny, techniczny i finansowy danego aktywa. Z perspektywy biznesowej nieruchomość stanowi bowiem wysoce skomplikowany konglomerat praw podmiotowych, roszczeń osób trzecich, parametrów infrastrukturalnych oraz publicznoprawnych ograniczeń przestrzennych i środowiskowych.
Podstawowym filarem audytu jest kompleksowa analiza prawna, ukierunkowana na bezsporne potwierdzenie tytułu prawnego do nieruchomości. Na tym etapie należy zweryfikować nie tylko wszystkie działy księgi wieczystej, ale przede wszystkim historyczne akty nabycia, pełnomocnictwa oraz wymagane zgody korporacyjne i administracyjne, eliminując ryzyko nieważności wszelkich przeniesień praw.
Równie istotna jest identyfikacja obciążeń pozaksięgowych. Obejmuje ona weryfikację ustawowych praw pierwokupu przysługujących m.in. gminie, Lasom Państwowym, KOWR czy zarządom portów, których pominięcie może skutkować nieważnością całej transakcji. W toku analizy badane są także historyczne roszczenia reprywatyzacyjne i toczące się postępowania restytucyjne. Równolegle dokonuje się także konfrontacji danych wieczystoksięgowych z ewidencją gruntów i budynków w celu wyeliminowania wszelkich rozbieżności. Niezbędnym krokiem pozostaje również potwierdzenie dostępu do drogi publicznej oraz możliwości przyłączenia do sieci.
W przypadku projektów deweloperskich kluczową rolę odgrywa również weryfikacja uwarunkowań planistycznych, czyli zapisów miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, warunków zabudowy oraz założeń nowo wdrażanych planów ogólnych gmin. Jeżeli inwestycja obejmuje istniejące budynki lub prace w toku, audytorzy badają legalność procesu budowlanego wykluczając samowole budowlane, weryfikują ciągłość wpisów w dzienniku budowy, możliwość administracyjnego przeniesienia decyzji, a także pozwolenia na użytkowanie.
Dopełnieniem procedury jest audyt techniczny badający konstrukcję i stan instalacji, a także audyt środowiskowy. Ten ostatni pozwala na identyfikację historycznych zanieczyszczeń powierzchni ziemi oraz weryfikuje rygory wynikające z decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach czy sąsiedztwa obszarów chronionych, w tym stref Natura 2000.
Z upływem czasu prawidłowo przeprowadzone badanie due diligence przestało być więc pasywnym raportem diagnostycznym i aktualnie stanowi aktywne narzędzie kształtujące strukturę całej transakcji. Dla kupującego audyt dostarcza obiektywnych argumentów do renegocjacji ceny, a także pozwala zbadać wszelkie potencjalne ryzyka. Z kolei audyt zlecany przez sprzedającego umożliwia zbywcy wcześniejsze usunięcie wad prawnych nieruchomości, ogranicza asymetrię informacyjną i znacząco skraca czas finalizacji transakcji. Dla instytucji finansujących wyniki audytu stanowią z kolei bezwzględną podstawę do oceny zdolności kredytowej i realnej wartości zabezpieczeń hipotecznych.
W dynamicznie zmieniającym się otoczeniu transakcyjnym na rynku nieruchomości rzetelne due diligence pozostaje obecnie najskuteczniejszą ochroną, eliminującą ryzyka inwestycyjne i gwarantującą bezpieczeństwo alokowanego kapitału