Kwestia oskładkowania świadczeń wypłacanych pracownikom przy rozwiązaniu stosunku pracy pozostaje źródłem licznych wątpliwości praktycznych. Szczególne kontrowersje dotyczą dodatkowych świadczeń przyznawanych na podstawie porozumień rozwiązujących umowę o pracę, zwłaszcza gdy ich wypłata została uzależniona od spełnienia dodatkowych warunków.
Podstawą tych wątpliwości jest § 2 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Zgodnie z tym przepisem z podstawy wymiaru składek wyłączone są m.in. odprawy, odszkodowania i rekompensaty wypłacane pracownikom z tytułu wygaśnięcia lub rozwiązania stosunku pracy. W praktyce problemem nie jest jednak samo brzmienie przepisu, lecz ustalenie, kiedy dane świadczenie rzeczywiście pozostaje w związku z rozwiązaniem stosunku pracy, a kiedy jego źródłem są inne okoliczności.
Sądy konsekwentnie podkreślają, że decydujące znaczenie ma rzeczywisty charakter świadczenia oraz podstawa jego przyznania, a nie nazwa nadana mu przez strony lub pracodawcę.
Jednocześnie w orzecznictwie wskazuje się, że warunkiem zastosowania wyłączenia składkowego jest istnienie bezpośredniego związku pomiędzy wypłatą świadczenia a rozwiązaniem stosunku pracy. W wyroku Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie z 26 stycznia 2017 r. (sygn. VII Pa 170/16) podkreślono konieczność występowania „bezpośredniego i nierozerwalnego związku” między rozwiązaniem stosunku pracy a wypłatą świadczenia. Z kolei Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z 13 września 2018 r. (sygn. III AUa 1536/17) wskazał, że istnienie takiego związku stanowi warunek konieczny zastosowania § 2 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. Podobne stanowisko zajął również Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z 23 października 2014 r. (sygn. III AUa 136/14).
W praktyce największe kontrowersje pojawiają się właśnie w sytuacjach, gdy strony porozumienia rozwiązującego umowę o pracę przewidują dodatkowe warunki wypłaty świadczenia. Przykładem może być uzależnienie wypłaty świadczenia od wykonania przez pracownika określonych obowiązków związanych z zakończeniem zatrudnienia, takich jak rozliczenie powierzonego mienia. Powstaje wówczas pytanie, czy warunki te mają jedynie charakter techniczny i organizacyjny, czy też stanowią odrębną podstawę nabycia prawa do świadczenia. Od odpowiedzi na to pytanie często zależy ocena czy świadczenie powinno zostać uwzględnione w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne.
Sama obecność dodatkowego warunku nie przesądza jeszcze o obowiązku opłacania składek. Niezbędna jest ocena charakteru i funkcji świadczenia. Jeżeli świadczenie stanowi rekompensatę związaną z zakończeniem zatrudnienia, a dodatkowe warunki mają jedynie charakter pomocniczy lub organizacyjny, istnieją argumenty przemawiające za zastosowaniem wyłączenia przewidzianego w § 2 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia.
Dla pracodawców oznacza to konieczność szczególnie starannego formułowania postanowień porozumień rozwiązujących umowy o pracę. O obowiązkach składkowych decyduje bowiem nie nazwa świadczenia ani sposób jego opisania przez strony, lecz jego rzeczywista funkcja ekonomiczna oraz cel przyznania. Każda sprawa wymaga przy tym indywidualnej analizy okoliczności zakończenia zatrudnienia.
